Ενότητα 2

Πώς οι κοινωνικές νόρμες για τα φύλα επηρεάζουν τις επαγγελματικές επιλογές και την επαγγελματική αυτοπεποίθηση

Οι κοινωνικές νόρμες για τα φύλα διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των επαγγελματικών φιλοδοξιών και της επαγγελματικής αυτοπεποίθησης των ατόμων. Από μικρή ηλικία, οι κοινωνικές προσδοκίες συχνά υπαγορεύουν ποιοι ρόλοι θεωρούνται «κατάλληλοι» για τους άνδρες και τις γυναίκες. Για παράδειγμα, οι γυναίκες συχνά αποθαρρύνονται από το να ακολουθήσουν καριέρα στους τομείς STEM λόγω των επίμονων στερεοτύπων που επικρατούν σε μια αγορά εργασίας με διαχωρισμό των φύλων (Galos & Coppock, 2023).

Αυτά τα στερεότυπα και οι κοινωνικές προσδοκίες έχουν σημαντική επίδραση στην αυτό-αξιολόγηση των ικανοτήτων και των επαγγελματικών φιλοδοξιών, ειδικά για τις γυναίκες στον τομέα STEM. Έρευνες δείχνουν ότι οι γυναίκες τείνουν να αναμένουν ότι θα βιώσουν περισσότερα αρνητικά και λιγότερα θετικά συναισθήματα, παράλληλα με ένα αυξημένο αίσθημα απειλής, σε καταστάσεις που προκαλούν στερεότυπα (όπως το να είναι μία από τις λίγες γυναίκες σε ένα μάθημα μαθηματικών). Αυτή η συναισθηματική αντίδραση έχει συνδεθεί με χαμηλότερες επαγγελματικές φιλοδοξίες στους τομείς STEM (Schuster & Martiny, 2017).

Οι αυτό-περιοριστικές πεποιθήσεις, που διαμορφώνονται από εσωτερικευμένες νόρμες σχετικά με το φύλο, μπορούν να οδηγήσουν τα άτομα να υποτιμούν τις ικανότητές τους, να αποφεύγουν τις προκλήσεις και να επιλέγουν λιγότερο φιλόδοξες επαγγελματικές σταδιοδρομίες. Σε κλάδους που κυριαρχούν οι άνδρες, οι γυναίκες μπορεί να αισθάνονται υποχρεωμένες να υιοθετήσουν έναν πιο αρρενωπό τρόπο ηγεσίας, ο οποίος μπορεί να έρχεται σε σύγκρουση με τον αυθεντικό εαυτό τους και Έρευνες δείχνουν ότι οι γυναίκες σε αυτά τα περιβάλλοντα συχνά αντιμετωπίζουν έμφυλες προκαταλήψεις και έλλειψη προτύπων σε ηγετικές θέσεις, γεγονός που συμβάλλει σε αισθήματα ανεπάρκειας (Linehan & Scullion, 2008).

Για να βοηθήσουμε τους/ις φοιτητές/ριες να αναστοχαστούν τις επαγγελματικές τους επιλογές και να κατανοήσουν πώς οι κοινωνικές νόρμες για τα φύλα μπορούν να τους/ις επηρεάσουν, η συνεργασία μεταξύ συμβούλων και φοιτητών/ριών, με τη χρήση των καρτών διαλόγου του μοντέλου συμβουλευτικής συν-δημιουργίας, προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες. Αυτές οι κάρτες έχουν σχεδιαστεί για να προωθούν τον αναστοχασμό κατά τη διάρκεια των συνεδριών συμβουλευτικής, βοηθώντας τους/ις συμβούλους να καθοδηγήσουν τους/ις φοιτητές/ριες στην εξερεύνηση του τρόπου με τον οποίο οι προοπτικές των φύλων επηρεάζουν διάφορες πτυχές της λήψης αποφάσεων σχετικά με τη σταδιοδρομία. Αυτή η προσέγγιση βοηθά τους/ις φοιτητές/ριες να αναγνωρίσουν τόσο τις προκλήσεις όσο και τις ευκαιρίες που πιθανόν να αντιμετωπίσουν στις επαγγελματικές τους πορείες. Η ενασχόληση με αυτό το περιεχόμενο επιτρέπει στους/ις μαθητές/τριες να αναγνωρίσουν τις εσωτερικευμένες προκαταλήψεις και να αναπτύξουν στρατηγικές για να τις ξεπεράσουν, οδηγώντας τους σε μια πιο αυθεντική και ικανοποιητική επαγγελματική πορεία (Tolstrup 2021).

Η αναζήτηση μεντόρων και η δημιουργία δικτύων υποστήριξης είναι επίσης βασικές στρατηγικές. Οι γυναίκες σε κλάδους που κυριαρχούν οι άνδρες έχουν διαπιστώσει ότι η δημιουργία προγραμμάτων καθοδήγησης συμβάλλει σε μεγαλύτερη ένταξη (Woehler, Cullen‐Lester, Porter, & Frear, 2021).

Πρακτική εφαρμογή

Τώρα, ας δούμε πώς μπορούμε να εφαρμόσουμε αυτές τις έννοιες στην πράξη χρησιμοποιώντας το Μοντέλο Συμβουλευτικής Συν-Δημιουργίας και τις Κάρτες Διαλόγου Συν-δημιουργίας. (Μοντέλο Συν-δημιουργίας και Κάρτες Διαλόγου εδώ, Εγχειρίδιο χρήστη εδώ).

Το μοντέλο συμβουλευτικής συν-δημιουργίας χρησιμεύει ως πλαίσιο καθοδήγησης, βοηθώντας τα άτομα να αναγνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνικές νόρμες για τα φύλα επηρεάζουν τις επιλογές σταδιοδρομίας. Αυτή η προσέγγιση τους δίνει τη δύναμη να αμφισβητήσουν τις αυτό-περιοριστικές πεποιθήσεις, να χτίσουν επαγγελματική αυτοπεποίθηση και να διευρύνουν τις φιλοδοξίες τους για την καριέρα τους.

Ένας βασικός παράγοντας σε αυτή τη διαδικασία είναι η συνειδητοποίηση από τον σύμβουλο καθοδήγησης των δικών του αντιλήψεων Για να αναπτύξουν αυτή την επίγνωση, οι σύμβουλοι επαγγελματικού προσανατολισμού μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις Κάρτες Διαλόγου Συν-δημιουργίας ατομικά ή σε ομάδες, αποκτώντας έτσι μια καλύτερη εικόνα των προοπτικών τους. Αυτός ο αυτό-αναστοχασμός είναι ένα κρίσιμο πρώτο βήμα για την υποστήριξη των άλλων καθώς αυτοί/ές προσπαθούν να πάρουν αποφάσεις σχετικά με την καριέρα τους, οι οποίες επηρεάζονται από τις νόρμες του φύλου.

Επιπλέον, το εργαλείο αυτό-αναστοχασμού, που παρουσιάζεται στην παρακάτω ενότητα, μπορεί να αποτελέσει έναν πολύτιμο πόρο σε αυτό το πλαίσιο.

Στο πεδίο «Η ιστορία της ζωής μου», ο/η συμβουλευόμενος/η μπορεί να αναστοχαστεί σχετικά με την αντίληψή του/ης για το φύλο και την αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας που έχει σε σχέση με αυτό.

Ως σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, μπορείτε να ρωτήσετε:

Ποια εκπαίδευση και σταδιοδρομία έχουν ακολουθήσει οι γονείς, τα αδέλφια ή οι παππούδες σας; Πώς σας έχει επηρεάσει αυτό;
Ποιες εργασίες μερικές απασχολήσεις έχετε κάνει; Πώς τις βρήκατε και πώς έχουν διαμορφώσει τις σκέψεις σας σχετικά με τις επιλογές σταδιοδρομίας;
Έχετε εργαστεί ή σκεφτεί να εργαστείτε σε έναν τομέα που παραδοσιακά συνδέεται με το αντίθετο φύλο;

Για να διευκολύνετε τον αναστοχασμό σε αυτόν τον τομέα, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τις ακόλουθες Κάρτες Διαλόγου Συν-δημιουργίας

Κάρτα 1 – Έμπνευση

Κάρτα 5 – Αίσθηση του Ανήκειν

Κάρτα 6 – Προσωπικές Αξίες

Κάρτα 8 – Επαγγελματικές Προκαταλήψεις

Τοποθετήστε αυτές τις τέσσερις κάρτες δίπλα-δίπλα και προσκαλέστε το άτομο να επιλέξει μία για αναστοχασμό. Ως σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, μπορείτε στη συνέχεια να κάνετε συμπληρωματικές ερωτήσεις, ενσωματώνοντας τις παραπάνω για να εμβαθύνετε τη συζήτηση.

Στο πεδίο «Τι θέλω», μπορείτε να βοηθήσετε το άτομο που καθοδηγείτε να εξερευνήσει τους στόχους του, εξετάζοντας παράλληλα πώς οι αντιλήψεις για το φύλο μπορούν να το υποστηρίξουν ή να το εμποδίσουν.

Ως σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, ενθαρρύνετε τον προβληματισμό σχετικά με το πώς οι επαγγελματικές επιλογές του ατόμου συνάδουν με τον αυθεντικό εαυτό του. Ποιες αξίες πρέπει να διαμορφώνουν τη ζωή του; Αυτή είναι μια ευκαιρία να αμφισβητήσει τις αυτό-περιοριστικές πεποιθήσεις και να διευρύνει την αίσθηση των δυνατότητων του.

Στο πεδίο «Τι μπορώ να κάνω», μπορείτε να βασιστείτε στις συζητήσεις από το πεδίο «Τι θέλω», εστιάζοντας σε παράγοντες που είτε υποστηρίζουν είτε περιορίζουν τις επαγγελματικές επιλογές.

Εδώ, η έμφαση δίνεται στην ενίσχυση της αυτοαποτελεσματικότητας του ατόμου που καθοδηγείται, ιδίως στο να ξεφύγει από τις συμβατικές επαγγελματικές διαδρομές και να ξεπεράσει τις αυτό-περιοριστικές πεποιθήσεις.

Οι ακόλουθες κάρτες διαλόγου συν-δημιουργίας είναι ιδιαίτερα χρήσιμες σε αυτόν τον τομέα:

Κάρτα 2 – Κίνητρα

Κάρτα 3 – Εμπόδια

Κάρτα 4 – Κοινωνικότητα

Κάρτα 7 – Αυτοαντίληψη

Στο πεδίο «Είναι ο στόχος ρεαλιστικός;», εξετάζετε και αξιολογείτε τις συζητήσεις που έχουν γίνει μέχρι τώρα.

Εδώ, υποστηρίζετε την αυτό-αποτελεσματικότητα του ατόμου που συμβουλεύεται στην αντιμετώπιση των στερεοτύπων για τα φύλα. Ως σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, μπορείτε να ρωτήσετε:

Σε κλίμακα από 1 έως 10, πόσο σίγουρος/η είστε ότι θα επιτύχετε τον στόχο σας;

Σε κλίμακα από 1 έως 10, πώς θα αξιολογούσατε τους πόρους και τις ικανότητές σας για να το επιτύχετε;

Εάν οι απαντήσεις δεν είναι σχετικά υψηλές από το άτομο ου καθοδηγείτε, επανεξετάστε τα πεδία «Τι θέλω» και «Τι μπορώ να κάνω» για να διερευνήσετε περαιτέρω την κινητοποίηση και την ετοιμότητα.

Στο πεδίο «Σχέδιο δράσης», ο σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού και το καθοδηγούμενο άτομο συνεργάζονται για να αναπτύξουν ένα σχέδιο που υποστηρίζει την επιλεγμένη επαγγελματική του πορεία. Αυτή η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει τον εντοπισμό πιθανών εμποδίων και τον προσδιορισμό των απαραίτητων βημάτων για την υπέρβασή τους.

Εργαλεία και πόροι

Οδηγός αυτό-αξιολόγησης για συμβούλους επαγγελματικού προσανατολισμού

Αξιολόγηση των ικανοτήτων στον επαγγελματικό προσανατολισμό με ευαισθητοποίηση ως προς το φύλο

Αυτός ο οδηγός αυτό-αξιολόγησης είναι εμπνευσμένος από το βιβλίο Co-creating Guidance (Tolstrup, 2022). Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ατομικά από έναν/μία σύμβουλο επαγγελματικού προσανατολισμού ή σε συνεργασία με συναδέλφους/ισσες.

Να ενθαρρύνει τον αναστοχασμό σχετικά με την πρακτική και να βελτιώσει την ποιότητα του επαγγελματικού προσανατολισμού με ευαισθητοποίηση ως προς το φύλο.

Διαβάστε τις παρακάτω ερωτήσεις και απαντήστε ειλικρινά. Σκεφτείτε πώς η οικογένειά σας, το σχολείο, τα μέσα ενημέρωσης και η κοινωνία μπορεί να έχουν επηρεάσει τις επιλογές σας.

Σε ποιο βαθμό έχετε συνείδηση του τρόπου με τον οποίο δημιουργείτε ευκαιρίες για αναστοχαστική σκέψη σχετικά με τις επαγγελματικές επιλογές και το φύλο;
Πώς ενσωματώνετε ενεργά αυτό το στοιχείο στη συμβουλευτική σας;

Έχετε συνείδηση των δικών σας αντιλήψεων σχετικά με το φύλο και την επαγγελματική σταδιοδρομία;
Αποφεύγετε συνειδητά να επιβάλλετε τις δικές σας απόψεις, φροντίζοντας να μην περιορίζουν το άτομο που καθοδηγείτε;
Είστε ενσυναίσθητοι/ες με το υπόβαθρο και τις εμπειρίες του ατόμου που καθοδηγείτε;
Εφαρμόζετε την ενεργητική ακρόαση και την περιέργεια;
Αποφεύγετε να ορίζετε το άτομο που καθοδηγείτε με βάση τις νόρμες του φύλου;
Προάγετε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και γνήσιου ενδιαφέροντος;

Η καθοδήγησή σας βοήθησε το άτομο να αναγνωρίσει τις δικές του αντιλήψεις για το φύλο και την επίδρασή τους στις επιλογές σταδιοδρομίας;
Συζητήθηκαν ρητά οι νόρμες του φύλου και η επίδρασή τους στις αποφάσεις σχετικά με τη σταδιοδρομία;
Είχε το άτομο που καθοδηγείτε την ευκαιρία να αναστοχαστεί τις δικές του αντιλήψεις;
Η καθοδήγηση χαρακτηριζόταν από ανοιχτότητα και συμπεριληπτικότητα;
Το άτομο που καθοδηγείτε απέκτησε καλύτερη κατανόηση των δυνατοτήτων και των ικανοτήτων του;

Σε ποιο βαθμό υποστηρίξατε το άτομο που καθοδηγείτε να αναλάβει την ευθύνη για το μέλλον του;
Η καθοδήγησή σας το βοήθησε να αμφισβητήσει τους ακούσιους περιορισμούς στην καριέρα του λόγω φύλου;
Ενισχύσατε την πίστη του στην ικανότητά του να ακολουθήσει εκπαίδευση ή σταδιοδρομία που συνήθως συνδέεται με το αντίθετο φύλο;

Αυτός ο οδηγός χρησιμεύει ως εργαλείο για τη συνεχή βελτίωση των πρακτικών επαγγελματικού προσανατολισμού με γνώμονα το φύλο και για τη διασφάλιση ουσιαστικών και χωρίς αποκλεισμούς συζητήσεων σχετικά με την επαγγελματική σταδιοδρομία.

ΚΑΛΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ

Ο Θωμάς είναι σύμβουλος δημοτικού σχολείου και, μέσω της συμμετοχής του σε πόρους ανοιχτής πρόσβασης στο τρέχον έργο, συνειδητοποίησε πώς οι ασυναίσθητες αντιλήψεις του για το φύλο επηρεάζουν τη συμβουλευτική του.

Για παράδειγμα, ποτέ δεν προτείνει στα αγόρια καριέρες στον τομέα της φροντίδας ή στα κορίτσια τυπικά ανδρικές δουλειές.

Για να αντιμετωπίσει αυτό το ζήτημα, προσκαλεί τρεις συναδέλφους σε μια συνεδρία αναστοχασμού διάρκειας μίας ώρας, όπου επεξεργάζονται τις οκτώ κάρτες αναστοχασμού και χρησιμοποιούν τον οδηγό αυτό-αξιολόγησης.

Στη συνέχεια, ο Θωμάς ολοκλήρωσε μια ομαδική συνεδρία καθοδήγησης με πέντε μαθητές/ριες της 9ης τάξης.

Τοποθετεί μια μεγάλη εκτύπωση μεγέθους Α3 του μοντέλου συν-δημιουργίας στο κέντρο του τραπεζιού όπου κάθονται οι μαθητές/ριες.

Εξετάζουν κάθε πεδίο, όπως εξηγήθηκε παραπάνω, ένα προς ένα, ξεκινώντας με το «Η ιστορία της ζωής μου». Ο Θωμάς εξηγεί ότι θα συζητήσουν τους παράγοντες που επηρεάζουν τις επαγγελματικές τους επιλογές.

Στέκοντας σε ένα πεδίο, ένας μαθητής τραβά μια κάρτα που ανήκει στο συγκεκριμένο πεδίο και αναλογίζεται την ερώτηση. Ο Θωμάς ενθαρρύνει όλους/ες να μοιραστούν τις σκέψεις τους και να αναλογιστούν τις απαντήσεις των άλλων.

Στη συνέχεια, μια άλλη μαθήτρια τραβάει μια άλλη κάρτα και η διαδικασία συνεχίζεται.

Αφού εργάστηκαν με τις κάρτες, οι μαθητές/ριες αξιολόγησαν τη διαδικασία. Είπαν ότι ήταν πολύ ενδιαφέρουσα και ότι συζήτησαν θέματα που δεν είχαν σκεφτεί ποτέ πριν.

Ο σύμβουλος Θωμάς ήταν πολύ ικανοποιημένος με τη διαδικασία. Οι μαθητές/ριες συμμετείχαν με ενθουσιασμό και ο αναστοχασμός ήταν σε υψηλό επίπεδο.

Παραπομπές και σύνδεσμοι

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. H. Freeman.
Galos, D., & Coppock, A. (2023). Gender composition predicts gender bias: A meta-reanalysis of hiring discrimination audit experiments. Science Advances, 9(18), eade7979. https://doi.org/10.1126/sciadv.ade7979
Linehan, M., & Scullion, H. (2008). The development of female global managers: The role of mentoring and networking. Journal of Business Ethics, 83, 29–40. https://doi.org/10.1007/s10551-007-9657-0
Schuster, C., & Martiny, S. (2017). Not feeling good in STEM: Effects of stereotype activation and anticipated affect on women’s career aspirations. Sex Roles, 76, 40–55. https://doi.org/10.1007/s11199-016-0665-3
Tolstrup, L. (2022). Samskabende vejledning. Dansk Psykologisk Forlag.
Woehler, M., Cullen‐Lester, K. L., Porter, C. M., & Frear, K. A. (2021). Whether, how, and why networks influence men’s and women’s career success: Review and research agenda. Journal of Management, 47, 207–236. https://doi.org/10.1177/0149206320960529

Κουίζ

Κατανόηση του ρόλου του φύλου στον επαγγελματικό προσανατολισμό

Ποιος είναι ένας σημαντικός τρόπος με τον οποίο οι κοινωνικές νόρμες για τα φύλα επηρεάζουν τις επαγγελματικές επιλογές;

Ενθαρρύνουν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες να ακολουθήσουν τις ίδιες σταδιοδρομίες.
Δημιουργούν στερεότυπα που περιορίζουν ορισμένες επαγγελματικές σταδιοδρομίες σε συγκεκριμένα φύλα.
Δεν έχουν καμία επίδραση στις επαγγελματικές αποφάσεις.

Ποια είναι μια συνήθης συναισθηματική αντίδραση των γυναικών στους τομείς STEM λόγω των στερεοτύπων φύλου;

Ποιο από τα παρακάτω είναι ένα παράδειγμα αυτό-περιοριστικής πεποίθησης που προκαλείται από τις νόρμες φύλου;

Να αναλογιστεί κανείς πώς οι προοπτικές φύλου επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη σταδιοδρομία.
Να ενθαρρύνουν τους μαθητές να ακολουθούν αυστηρά τις παραδοσιακές επαγγελματικές διαδρομές.
Να περιορίζουν τις επαγγελματικές επιλογές των μαθητών με βάση τις κοινωνικές νόρμες.

Ποιο είναι το βασικό πλεονέκτημα της χρήσης των καρτών διαλόγου συν-δημιουργίας στον επαγγελματικό προσανατολισμό;

Να αποφεύγεται η συζήτηση των αντιλήψεων για το φύλο κατά τη διάρκεια της συμβουλευτικής.
Να συνειδητοποιούν τις δικές τους αντιλήψεις για το φύλο, τόσο τις συνειδητές όσο και τις ασυνείδητες.
Να εστιάζουν μόνο στις παραδοσιακές επαγγελματικές διαδρομές για τους μαθητές.

Απαντήσεις: B, B, A, B